TEN BOOME

Bisschop Joannes Franciscus VAN DE VELDE  (1779-1838)
(zie ook dit artikel)
Dirk BINON

 

Inleiding

 

Op verzoek van de geschiedkundige studiegroep “Ten Boome” heb ik deze korte levensschets van Mgr.Van De Velde samengesteld. Het is misschien goed om eens even terug de denken aan het leven en werk van een zeer eenvoudig man afkomstig uit Boom. Uit tal van brieven en andere bronnen weet ik dat Joannes Franciscus Van De Velde niet de ambitie had om bisschop te worden. Toen hij destijds benoemd werd tot deken van Lier wees hij eerst in alle bescheidenheid dit ambt af. Van De Velde had meer de gaven van het hart dan die van de geest. Hij voelde zich best op zijn plaats in de zielzorg Niets lokte hem aan in het episcopaat, waarop hij trouwens slecht op voorbereid was.  Zijn benoeming was het gevolg van een politiek akkoord. De dag dat Van De Velde deze last op zich nam was hij een verloren man. Hij voelde zich niet opgewassen tegen zijn zware taak en miste het nodige zelf vertrouwen. Tot overmaat van ramp liet zijn gezondheid hem in de steek.

 

Ik hoop dat deze beknopte bijdrage een beeld mag vormen over wie de persoon Van De Velde was. Van harte dank aan Marcel Vereycken (“ten Boome) en Ann Toubast (bisdom Gent) en al de andere mensen die hebben meegewerkt om deze bijdrage te kunnen realiseren. Verbeteringen, bijkomende gegevens en documentatie zijn van harte welkom.

 

 

                                      

Schilderij van Bisschop Joannes Franciscus VAN DE VELDE St.-Baafskathedraal te Gent 

 

Joannes Franciscus VAN DE VELDE werd geboren te Boom op woensdag 8 september 1779 als eerste zoon van Joannes Baptist (°Rumst 1753, + Boom 1828) en Barbara Van Akeleyen (°Boom 1744, + Boom 1820). Zijn doopheffers waren Adriaan Hendrik Van Akeleyen en Catharina Possemiers. In het gezin Van De Velde werden te Boom vier kinderen geboren waarvan twee jong overleden. Vader Van De Velde was een kleine aannemer van bouwwerken en behoorde voor die tijd tot de betere der parochie. De schooltijd werden voor zijn ouders jaren van waakzaamheid en oplettendheid. Volgens hun mogelijkheden maakte zij de keuze voor een goede onderwijzer. Het was de bedoeling aan hun kinderen degelijk katholiek onderwijs te verschaffen. Wanneer de tijd aanbrak om gaan te werken, bij zijn vader, mocht de jonge Van De Velde verder studeren. Hij werd naar het vermaarde St-Michielscollege van Merksem gezonden. Als student beantwoorde hij boven alle verwachtingen. Hij wist dat zijn toekomst van zijn studies ging afhangen. Het was in dit college dat men het verstand van deze jongen zag ontwikkelen Vanaf het eerste jaar werd hem de titel van primus perpetuus[1] toegekend.

 

Joannes Franciscus Van De Velde was een leerling die het St.-Michielscollege van Merksem tot eer gestrekt heeft gezien nog nooit iemand met betere resultaten zijn studies[2] had beëindigd Bij het verlaten van het college droeg hij alle genegenheid en achting van zijn leerkrachten. 

 

Voor zijn studies wijsbegeerte en theologie werd hij naar Leuven gestuurd. Deze hoge school had de naam een der bekendste van Europa te zijn. Ze was op dat ogenblik niet meer in haar volle luister, maar had nog wel bekende professoren. Het sluiten van deze universiteit maakte het verder studeren te Leuven onmogelijk.

 

Door de Franse revolutie werd te Antwerpen het seminarie gesloten en was hij verplicht private lessen in theologie te volgen. Na de afkondiging van het concordaat van 1801 en het herstel van de katholieke eredienst (april 1802) werd hij, na een kort tijd verbleven te hebben in het seminarie te Antwerpen tot priester gewijd.

 

Deze priesterwijding[3] had plaats op 8 augustus 1802 te Emmerich (Duitsland) door Mgr.J.B. van Velde de Melroy (oud bisschop van Roermond). Voor deze wijding kwam er toelating van den Ordinarius van Emmerich en volmachtbrieven van 26 april 1802 door het vicariaat van Antwerpen verleend met een dispensatie van dertien maanden.

 

De eerste maanden na zijn wijding was hij godsdienstleraar en biechtvader te Antwerpen. Op 7 juni 1803 werd hij onderpastoor benoemd in de St.-Laurentiusparochie te Antwerpen. Op 30 maart 1813 werd hij tot groot spijt van al zijn parochianen en vooral de armen tot pastoor van Ruisbroek-aan-de-Rupel benoemd.

 

Te Ruisbroek was hij de eerste pastoor die door het bisdom daar was benoemd. Zijn voorgangers waren steeds norbertijnen der abdij van Grimbergen.

In zijn pastorie leefde hij erg afgezonderd. Hij studeerde steeds godgeleerdheid wanneer zijn taak als parochiepriester het toeliet. De herder van Ruisbroek werd ondanks zijn jonge leeftijd tot de meest geleerde en kenner van de godgeleerdheid gerekend. Wanneer men op de pastorie te Ruisbroek binnen kwam was men verslagen over de buitengewone eenvoud. Hij had bijna geen huisraad en leefde met het doel wat hij overhad aan de armen te kunnen geven[4]. Er zijn nog meer voorbeelden gekend van zijn inzet voor de armen. Op 3 maart 1820 brak bij hevig stormweer een dijk door die gans de parochie onder water zette. De overstroming was zo erg dat enkel twee gebouwen gespaard bleven.

De kerk en pastorie kwamen niet onder water, gezien hun ligging[5]. Pastoor Van De Velde was door dit gebeuren erg aangegrepen en schreef in zijn doopboek volgende tekst:

 

(vertaling uit het Latijn)

 

De winter was van in ‘‘t begin van januari, bijzonder van de 6^de tot de 16de allerstrengst, in zoverre dat de stroom vastgevroren lag en dat men er overeen ging. De dooi welke volgde, bracht zoveel water van hoger, dat niet alleen veel naburige plaatsen overstroomden, maar dat zelfs het grootste deel der parochie onderstond. Dit alles echter, hoe erg ook, scheen slechts een voorspel te zijn van het groter kwaad, en ten eeuwigen dage is de 2^de maart te onthouden.

Die 2^de maart namelijk ontstond ‘s middags een onweer en het water van de Schelde (Rupel) klom zo buitenmate dat hij mensen getuigenis nooit zulks gezien was, en dat het de hoogste dijken overspoelde, met het gevolg dat de zeedijk aan het veer, Helegat geheten rond 7 uur ‘s avonds doorbrak. Welke vlijt men ook toonde aan het werk waar iedereen toe opgeroepen werd door het klokkengestorm, niets baatte en den 3^de maart rond 9 uur was de doorbraak volledig. Het water stroomde met zulk geweld in, dat al de bomen op zijn weg ontworteld vielen, dat grote hopen turf uit de grond opspoelden en dat vier nabijgestane huizen ten gronde gebracht werden.

Nu moest ieder juist gelijk in een stad die stormenderhand ingenomen wordt, het kostbaarste wat hij bezat, trachten te redden, en met kinderen en vee op hogere plaatsen een onderkomen te zoeken. In de pastorij heb ik meer dan 30 personen met vee en meubelen opgenomen en geherbergd tot het einde van juli, zodat lange tijd mij ter nauwersnood een slaapkamer overbleef, en dat al mijn plaatsen met koeien en dergelijke volzet waren. Den 3^de maart ‘s avonds deed ik de kerk open en 50 armen die nergens een schuilplaats konden vinden, verbleven in de kerk als in een godshuis, tot de zesde, wanneer zijbij gebrek aan levensmiddelen, met schepen naar de omliggende parochiën gebracht werden, aanbevolen aan de milddadigheid en het medelijden der gelovigen. Van de 3^de maart tot de 9^de juli daaropvolgende liep tweemaal daags bijna gans de parochie onder[6]. Zeer weinige huizen buiten de kerk en de pastorij bleven vrij van het water, enigen zelfs stonden er in tot aan het dak en tot er over en allen hebben veel schade geleden. Dit nochtans is nog weinig als men het vergelijkt met de schade aan veld en wei veroorzaakt. Hier is de grond met plaatzand bedekt, ginder is hij opgewield en in waterpoelen herschapen. Overal juist gelijk bij een vijandelijke verwoesting, vruchten en bomen vernield zijnde zagen de ten ondergebrachte inwoners in de maand augustus, als de watersnood voorbij was, in plaats van toelachende oogst, niets dan het jammerlijke toneel.

Op paasdag als de vloed op zijn hoogste gekomen was stond het water langs de oostkant 6 voeten van de voormuur der pastorij, langs de westkant in de hof 38 voet van de huismuur, langs het zuiden, tot aan de muur van het huis van Peter Van Cauwenbergh en langs het noorden was het kerkhof rondom door ’t water omspoeld, zodat grote schepen er aanlegden en dat duurde tot de 9^de juli (7^de zondag na Pasen) van ’t zelfde jaar 1820.

Deze dijkbreuk (312 voet lang en 25-30 voet diep onder het water) is gestopt voor 76.000 gulden wisselgeld ’t zij 88.400 gulden lopende prijs. Om de gebouwen te herstellen en om in de meest dringende noodwendigheden der parochianen te voorzien, gaf onze Koning uit zijn kas 8.289,57 gulden en de uitmuntende gouverneur der provincie Antwerpen deed in gans de provincie een omhaling die de som opbracht van …… gulden.

Dat alles heb ik met bijgevoegde gezellen uitgedeeld[7]. De Heer geweendigeallen die deze allerheiligste parochie weldeden, ze lonen met het eeuwige leven.Amen.

 

 

Groot was zijn liefdadigheid tijdens deze rampzalige periode[8]. Uit overlevering weten wij dat pastoor Van De Velde met een schuit rond vaarde om hulp te bieden. Twee kinderen waarvan men dacht dat zij verdronken waren werden door hem gezocht en aan de bedroefde ouders terug gebracht. Deze ramp was nadelig voor de parochie het had de toestand van zovele mensen verergerd. Het water ging weg, huizen en landerijen werden droog, maar hiermee was het niet opgelost. Pastoor Van De Velde had alles ten beste gegeven. Zijn parochianen wisten dat en durfden hem niets meer te vragen. Toen hij dat merkte ging hij zelfs geld lenen om zijn parochianen verder te helpen. Bijna iedereen weigerde zijn hulp omdat zij goed wisten dat hunnen pastoor zijn eigen hiervoor tekort deed. Het is dan ook niet verwonderlijk dat hij graag gezien werd te Ruisbroek. Hij toonde zich aan iedereen vriendelijk en gaf zoveel genegenheid aan de armen als aan de rijken. Op 30 september 1820 werd hij benoemd tot pastoor van Edegem. Hoe graag de Ruisbroekenaars hun herder hadden behouden en hij zelf daar gebleven was, toch gehoorzaamde hij aan zijn bisschop.

 

Als pastoor van Edegem lag hij de hand aan een prachtig werk, voorzien in acht hoofdstukken, over de geschiedenis van deze parochie. Slechts twee hoofdstukken werden voltooid.

    

Op 24 mei 1825 benoemde de Aartsbisschop van Mechelen hem tot deken te Lier. Vreedzaam oefende hij zijn functies uit zonder zich te mengen in de scherpe wantoestanden die kenmerkend waren in deze periode.

 

Op 5 februari 1829 werd hij naar Brussel geroepen door een schrijven van de minister van Buitenlandse zaken de heer Van Gobbelschroy. Ten zeerste onder de indruk en nog voor hij naar Brussel reisde werd hij opnieuw verrast door een bode van de Aartsbisschop (Mechelen). Tot zijn grote verwondering werd hem gemeld dat hij was aangeduid voor de bisschoppelijke zetel te Gent. Het ambt van bisschop van Gent was niet meer bekleed sedert meer dan 7 jaar. De laatste bisschop, prins Maurice de Broglie, was in 1817 veroordeeld door het hoog gerechtshof en stierf te Parijs op 24 juli 1821.

 

Sedert die datum werd het bisschopsambt waargenomen door 2 aangeduide plaatsvervangers de vicarissen-generaal De Meulenare en Goethals. De oorkonden over de benoeming van Joannes Franciscus Van De Velde als nieuwe bisschop werden ondertekend door Paus Pius VIII op 18 mei 1829 vermelden uitdrukkelijk dat de bisschop was aangeduid zonder de voorafgaande goedkeuring van de koning[9].

Uit kracht van het concordaat tussen de Heilige stoel en de Nederlanden op 18 juni 1827 was het de Paus geoorloofd een bisschop te benoemen nadat de zetel vrij kwam. Dit mocht gebeuren zonder voorafgaande toelating van de koning. De officiële benoeming moest eveneens nog besproken worden en toegestaan worden door het hof. Deze formaliteit bleef achterwege tot 4 oktober 1829[10]. Slechts hierna op 7 november werd Joannes Franciscus Van De Velde tot XXste bisschop van Gent gewijd[11] in zijn kathedraal door Mgr.Delplanck, bisschop van Doornik. Op 9 november 1829 ging hij naar Den Haag om de eed van trouw af te leggen aan de koning. Hij koos als wapenspreeuk “Auxilium a domino”  wat vertaald betekend: “de hulp komt van ons Heer”. De eedaflegging was vastgelegd in het concordaat. Op 18 november 1829 deed hij zijn plechtige intrede[12] te Gent

 

Alhoewel voorzien en uitgeroepen  door het concordaat van 1827 was de uitbreiding van het Bisdom tot Brugge nog niet verwezenlijkt. De oorzaak hiervan waren de moeilijkheden met het gouvernement. Toch werd bisschop Van De Velde te Brugge plechtig ontvangen op 12 december1829. Een Koninklijk besluit van 14 juni 1825 moest elke toekomstige kerkelijke onderdaan of aspirant geestelijke studies in filosofie volgen aan het college te Leuven. De afschaffing van dit wetsbesluit op 20 oktober 1829 liet Mgr.Van De Velde toe het Groot Seminarie[13] opnieuw op te richten[14]. De officiële heropening werd op 3 februari 1830 gevierd. Bij deze gelegenheid sprak hij een latijnse redevoering uit waarvan men de inhoud bewonderde. Men was erg getroffen door de grondstelsels voor het onderwijs. De heropening was een welgekomen toegeving van het gouvernement maar betekende slechts een tijdelijke wapenstilstand.

 

Bij zijn bezoek aan elke stad, gemeente en dorp van zijn Bisdom wilde hij met iedere geestelijke spreken. Hij zag veel zelf na en besloot het Heilig Vormsel aan de kinderen toe te dienen.  Vele hadden nog nooit een bisschop gezien. Men kan dan ook begrijpen met wat een blijdschap en vreugde hij ontvangen werd.  Met pijn in zijn hart zag hij de triestige toestand van de vlaamse priesters in Zeeland. Hij trachtte een hiervoor een oplossing te zoeken. Door de benoeming van andere priesters uit Noord-Brabant dewelke beter geschikt waren voor die streek kwam hij in moeilijkheden met de Hollandse regering. Een minister had een andere mening over de handelswijze van bisschop Van De Velde en dacht dat deze onenigheid bracht. Koning Willem die vroeger dacht dat Mgr.Van De Velde een nederige dienaar was had zich vergist en kreeg een afkeer van deze kerkvorst. Hij ondernam verschillende pogingen om het deel van Zeeland dat onder het kerkelijk bestuur van het Bisdom Gent lag af te scheiden en dus aan de invloed van Mgr.Van De Velde te ontrekken.

Door tussenkomst van Rome en na overleg met Mgr.Van De Velde werd het deel van Zeeuws-Vlaanderen onder het geestelijk bestuur van Holland gebracht.

 

Bisschop Van De Velde was van zeer bescheiden afkomst: zoon van een ambachtsman. Hij erfde hiervan een sociale bewogenheid, een niet aflatende zorg voor de armen en de kleinen. Dit apostolaat had hij als parochieherder zijn leven lang kunnen uitoefenen. Als bisschop wilde hij niet anders handelen. Zijn voornaamste zorg ging naar de uitbouw van het onderwijs en hier besteedde hij bijzondere aandacht aan het armenonderwijs. Hij was meer de bisschop van de kleinen dan van de machtigen. Zo bracht hij eens een bezoek aan de zondagsschool “Metershuis” in Gent nadien vertelde hij: “Ik heb veel van de zondagsscholen gehoord, men heeft mij meermaals van het Meterhuis te Gent gesproken, maar nooit zou ik mij er zulk een denkbeeld van gevormd hebben”

 

In een omzendbrief van 7 maart 1831 aan de dekens en pastoors van zijn Bisdom vraagt hij hun om in iedere parochie een zondagsschool op te richten. Parochies die geen gevolg gaven kregen later een bevelbrief voor de oprichting van de zondagscholen. Nadien heeft hij verschillende pogingen ondernomen voor de uitbreiding van het katholiek onderwijs in zijn Bisdom. Hij was verheugd te zien hoe kinderen van arme mensen een goede opvoeding kregen dank zij de zondagscholen. In zijn testament was er een grote som voorzien om de zondagsscholen nog verder uit te breiden. Hij was ook de stuwende kracht voor het gewoon lager onderwijs, de colleges en de pensionaten. Hij was dikwijls aanwezig op prijsuitdelingen waarbij hij zich met de leerlingen onderhield. Ook het universiteitsonderwijs ontsnapte niet aan zijn bezorgdheid. Zijn bijdrage tot de bloei van de katholieke universiteit  te Leuven was niet gering. Bisschop Van De Velde lag aan de basis van de heroprichting van deze universiteit.

 

Door zijn inzet en ijver voor het katholiek onderwijs was hij erg geliefd onder de katholieken en bij dezen die zich liberalen noemden. Iedereen sprak met veel lof over het werk van deze kerkvoogd.

 

Om het lot van zovele priesters te verbeteren om dat zij geringe middelen hadden heeft hij een spaarkas opgericht met de bedoeling bij het ouder worden hen de nodige zorgen te kunnen verschaffen. De oprichting van een tehuis voor oude en ziekelijke priesters was volgens hem noodzakelijk. Hij nam verschillende maatregelen om de jaarwedden van de onderpastoors aan te passen.

 

Zijn aandacht ging ook naar de gesloten kerk van St.-Macharius. Deze kerk was een der oudste van Gent en vermaard voor de devotie van St.-Macharius. In 1793 werd deze kerk gesloten voor het kerkelijke diensten. Men gebruikte dit gebouw als magazijn en kazerne. Door tussenkomst van Mgr.Van De Velde werd deze kerk weer geopend en hadden er opnieuw kerkdiensten plaats. Tot grote vreugde van de omwonenden werd een gedenksteen met een Latijnse tekst aangebracht.

Het Bisdom Gent was uitgestrekt en omvatte Oost, West-Vlaanderen en Zeeland. In het concordaat van 1827 was het oprichten beslist van het Bisdom Brugge waarin Zeeland zou begrepen zijn. Op aandringen van Mgr.Van De Velde werd deze oprichting in 1832 verwezenlijkt en benoemde Gregorius XVI kanunnik Franciscus Renatus Boussen van Gent tot de waardigheid van bisschop van Ptolemaïsen en apostolisch beheerder van West-Vlaanderen. Op 27 maart 1834 werd Mgr.Boussen tot bisschop van Brugge benoemd.

 

Op politiek vlak bleek Mgr. Van De Velde gewonnen te zijn voor het revolutionair regime en dit vooral om praktische redenen. Hij zag in dat het belang van de kerk aan die zijde lag en hij bracht het nodige aanpassingsvermogen op om zich niet te laten afschrikken door de liberale verpakking waarin de vrijheid werd gepresenteerd aan de kerk. Zoveel het in zijn mogelijkheid lag werkte de Gentse bisschop de consolidatie van het nieuwe regime in de hand en hij zette hier ook de clerus toe aan. Zijn tussenkomst in verkiezingen van 1831 moet in dit teken gezien worden. Deze verkiezingen waren gericht tegen de orangisten die op een herstel aanstuurden. De politieke gebeurtenissen bleven niet zonder weerslag op kerkelijk vlak. Mgr.Van De Velde gaf op politiek vlak blijk van ruimdenkendheid.

 

Uiteraard voelde hij meer voor de democraten dan voor de conservatieven. De liberaal-katholieken, die de gehele burgerij voor de kerk wilden winnen, door een intellektuele vernieuwing zowel als door aan te sluiten bij het politiek liberalisme, konden rekenen op het begrip van de Gentse bisschop. Hij dwaalde af van de weg der onpartijdigheid die hij had willen bewandelen. Het kon moeilijk anders. Hij had de partijvorming niet kunnen verhinderen. De breuklijnen tekenden zich steeds meer en meer af. Stand houden tussen de twee partijen kon enkel een sterke persoonlijkheid. Van De Velde was dat niet.

 

Tot overmaat van ramp kwam zijn gezondheid in het gedrang. Hij werd herhaaldelijk getroffen door een beroerte. Als gevolg hiervan werd hij progressief verlamd[15]. Hij zag zich verplicht de weerstand op te geven. Hij verliet zich stilaan volledig op zijn medewerker Raepsaet, in wiens handen hij tot een willoos werktuig werd. Wanneer juist  bisschop Van De Velde het vermogen verloor om zijn Bisdom te besturen, valt niet nauwkeurig te bepalen. In de lente van 1836 was het echter reeds duidelijk dat niet meer Van De Velde maar Raepsaet de bisschop van Gent was.[16] Toch werd uiteindelijk kanunnik Delebecque als hulpbisschop aangesteld.

 

Met Allerheiligen 1836 verscheen de bisschop voor het laatst  in het openbaar en in december verkeerde hij in stervensgevaar. Zijn verder leven bestond uit een langzaam afsterven. De ziekte scheen uiteindelijk van lange duur te zijn en van een kwijnende aard. Zo achtte men het mogelijk dat dit nog verschillende jaren zou duren.

Gezien hij niet meer bekwaam was zijn Bisschoppelijke bediening uit te oefenen werd door de afgevaardigde van Rome beslist een opvolger aan te duiden.

 

Mgr.Van De Velde zou zijn opvolger nooit zien want aan het einde van de maand juli 1838 overviel hem een koorts en op dinsdag 7 augustus 1838 om tien uur overleed hij op 59 jarige leeftijd.[17]

Zodra het nieuws bekend was werden de mensen door droefheid getroffen. Het lichaam gekleed met zijn bisschoppelijk gewaad werd in de kapel van het bisschoppelijk paleis opgebaard. Een ieder kon het lichaam gaan groeten. Het leger werd inzet om de massa mensen tegen te houden. Op vrijdag 10 augustus 1838 werd de plechtige lijkdienst door Mgr.Boussen, bisschop van Brugge, in de hoofdkerk te Gent, gezongen, en het lichaam is met de gebruikelijke ceremonie begraven in de krocht  van de kerk.

 

De begrafenis van Mgr.Van De Velde werd als volgt beschreven:

 

“Lang voor het uur waarop het stoffelijk overschot van Mgr.Van De Velde vanuit het bisschoppelijk paleis naar de hoofkerk zou worden gebracht, waren er in de straten mensen van alle leeftijd en stand.Om 9 uur hoorden men het klokkengeluid over de volledige stad Gent. Detachementen lansiers opende en sloten de stoet. De compagnie van het 5de en 12^de linieregiment vormde van beide kanten een rij. Voorop gingen in hun kloostergewaad de verschillende orden der stad. Gevolg door standaards, vlaggen en kruisen uit de verschillende parochiekerken. Daarna volgenden de leerlingen van het bisschoppelijk seminarie met het kapittel van St.-Baafs en Mgr.Boussen in bisschoppelijk gewaad. De kist met het lichaam van bisschop Van De Velde werd gedragen door de onderpastoors. De hoeken van het baarkleed werden door vier titulaire kanunniken van het kapittel vast gehouden. Op de kist lag de stool en de staf gekruist. Het koor der kerk was met zwarte doeken bekleed.Al de plaatsen in het koor werden door geestelijke ingenomen. Ook waren er heel wat hoogwaardigheidsbekleders aanwezig. In de talrijke kapellen der kerk hadden vele arme mensen en de leerlingen van de zondagsscholen plaats genomen.“

 

 

Door uitvoering van zijn testament kwam een schilderij met zelfportret, de gouden ketting en bisschopsring op de pastorie van Boom terecht en waar het tot op heden nog steeds bewaard word. Door de familie Van De Velde werden verschillende stichtingen[18] gedaan in de O.L.Vrouwkerk te Boom. Deze stichtingen werden uitgevoerd tot in 1917.

 

Bisschop Van De Velde werd opgevolgd door zijn hulpbisschop Lodewijk Jozef DELEBECQUE.

 

 

 

 

Bronnen:

 

-Biografie nationale deel 26.

-Bisdom en de Bisschoppen van Gent. (1865)

-Bisschoppelijk archief Gent.

-Gemeentearchief Boom.

-Parochiearchief Boom.

-Privéarchief Marcel Vereycken (Boom)

-Parochiearchief Ruisbroek-aan-de-Rupel.

---